BỆNH BỌT KHÍ TRÊN TÔM CÁ – NGUYÊN NHÂN, TRIỆU CHỨNG VÀ CÁCH PHÒNG NGỪA

Bệnh bọt khí (Gas Bubble Disease) là một trong những vấn đề nguy hiểm trong nuôi trồng thủy sản, đặc biệt ở giai đoạn cá hương, cá giống, tôm ấu trùng và tôm post. Bệnh xảy ra khi trong nước xuất hiện các khí hòa tan quá bão hòa, đặc biệt là oxy (O₂), CO₂, N₂, H₂S, NH₃, CH₄… làm hình thành các bong bóng khí trong cơ thể tôm cá, gây mất thăng bằng và chết hàng loạt.

1. O₂ QUÁ BÃO HÒA LÀ GÌ?

O₂ quá bão hòa nghĩa là lượng oxy hòa tan (DO) vượt quá mức nước có thể hòa tan tự nhiên ở điều kiện nhiệt độ và áp suất hiện tại.

Nói đơn giản:
👉 Nước chứa quá nhiều oxy vượt mức bình thường → gây sốc cho cá tôm.

Giới hạn hòa tan của O₂ trong nước ao (28–30°C):

Khoảng 7–8 mg/L tương đương 100% độ bão hòa.

Các mức độ bão hòa oxy:

100–150%: nước giàu oxy

150–200%: bắt đầu nguy hiểm

> 200%: quá bão hòa nghiêm trọng, dễ gây bệnh bọt khí

Ví dụ:
Ở 31°C, DO 14,4 mg/L tương ứng độ bão hòa 225% → cá hương kích thước 1,4–1,5 cm dễ phát bệnh bọt khí.

2. VÌ SAO KHÍ TRONG NƯỚC BỊ QUÁ BÃO HÒA?

Nhiều loại khí trong nước có thể tăng vượt mức bình thường và gây bệnh: O₂, CO₂, N₂, H₂S, NH₃, CH₄…

Các nguyên nhân thường gặp:

2.1. Tảo quang hợp mạnh

Vào buổi trưa nắng nóng, tảo quang hợp mạnh thải ra rất nhiều O₂.
→ DO tăng vọt lên 150–200% hoặc hơn.
→ Cá tôm nhỏ dễ bị bệnh bọt khí.

2.2. Sử dụng phân bón chưa ủ kỹ

Phân chưa hoai khi đưa xuống ao sẽ tiếp tục:

Phân hủy mạnh → tiêu hao O₂

Sinh ra nhiều khí độc và khí nhỏ li ti: H₂S, NH₃, CH₄, CO₂…

Những bọt khí này lơ lửng trong nước, cá tôm nuốt phải hoặc hấp thu qua mang → phát bệnh.

2.3. CO₂ quá cao trong nước

Một số thủy vực có hàm lượng CO₂ bão hòa 151–161% có thể làm cá chép, cá diếc cỡ 10 cm bị bệnh bọt khí và chết.

2.4. Bơm oxy quá mức khi vận chuyển

Trong quá trình vận chuyển nếu bơm O₂ với áp lực cao, nhất là khi nhiệt độ nước tăng → khí hòa tan mạnh hơn → gây quá bão hòa → phát sinh bệnh bọt khí.

3. CƠ CHẾ GÂY BỆNH BỌT KHÍ

Khí quá bão hòa sẽ xâm nhập vào cơ thể tôm cá qua: miệng, mang, da

Sau đó khuếch tán vào máu → hình thành bong bóng khí trong mạch máu, trong mô cơ, dưới da.

→ Gây tắc mạch, thiếu oxy mô → cá tôm mất thăng bằng và chết.

4. TRIỆU CHỨNG BỆNH BỌT KHÍ

4.1. Trên cá

Cá bơi không ổn định, nổi sát mặt nước.

Bơi loạn xạ nhưng yếu.

Xuất hiện bọt khí nhỏ trong da và cơ.

Khi bọt khí lớn dần:

Đuôi hướng lên trên

Đầu chúi xuống dưới

Cá mất sức, nằm nghiêng, nổi mặt

Cuối cùng cá chết hàng loạt.

4.2. Trên tôm

Ấu trùng hoặc tôm giống bị bọt khí bám vào chân bơi, mang.

Tôm mất thăng bằng, bơi không định hướng.

Nổi lên tầng mặt và chết nhanh.

5. BIỆN PHÁP PHÒNG NGỪA BỆNH BỌT KHÍ

5.1. Quản lý chất lượng nước ao

Tránh để nước ao quá nhiều khí hòa tan.

Không cấp nước có nhiều bọt khí, nước từ đường ống áp lực cao.

Duy trì màu nước xanh nhạt (tảo lục), độ trong vừa phải để hạn chế tảo bùng phát.

pH thích hợp: 7.5–8.

5.2. Quản lý phân bón và hữu cơ

Tuyệt đối không dùng phân chưa ủ kỹ.

Kiểm soát lượng thức ăn và mùn bã hữu cơ trong ao.

Định kỳ sử dụng vi sinh phân hủy đáy.

5.3. Điều chỉnh hoạt động quạt nước – sục khí

Không quạt mạnh vào buổi trưa khi tảo quang hợp mạnh.

Tạo dòng nhẹ để thoát bớt khí.

5.4. Kiểm soát khi vận chuyển thủy sản

Không bơm O₂ quá áp lực.

Theo dõi nhiệt độ trong quá trình vận chuyển.

KẾT LUẬN

Bệnh bọt khí là bệnh nguy hiểm nhưng có thể phòng tránh hoàn toàn nếu quản lý tốt chất lượng nước, tảo, phân bón và kiểm soát khí hòa tan trong ao. Việc hiểu rõ nguyên nhân và biểu hiện giúp người nuôi xử lý kịp thời, giảm thiểu thiệt hại.