Cảnh báo nấm đồng tiền – Nguyên nhân làm bùng phát bệnh phân trắng trong ao tôm

Trong nuôi tôm thẻ chân trắng thâm canh và siêu thâm canh, hiện tượng phân trắng nổi trên mặt nước, ruột tôm rỗng, chậm lớn xuất hiện khá phổ biến, đặc biệt vào giai đoạn giữa và cuối vụ.
Bên cạnh vi khuẩn Vibrio, ký sinh trùng Gregarine hay vi bào tử trùng (EHP), nấm đồng tiền cũng là một tác nhân quan trọng nhưng thường bị bỏ sót

1. Tổng quan về nấm trong nuôi trồng thủy sản

Nấm (Fungi) là nhóm sinh vật không có diệp lục, không tự quang hợp như thực vật mà sống bằng cách hấp thụ các chất hữu cơ có sẵn trong môi trường. Nấm được phân loại rộng thành nhiều nhóm, nhưng trong nuôi trồng thủy sản, tác nhân gây bệnh chủ yếu là nấm mốc và các dạng nấm thủy sinh khác do chúng có thể ký sinh hoặc xâm nhập qua các vết thương trên động vật thủy sản.

Trong nuôi tôm, nấm có thể gây ra các bệnh nấm tiếp xúc trên da, mang hoặc đường ruột, khiến tôm bỏ ăn, yếu sức, chậm lớn hoặc thậm chí chết nếu nặng.

2. Nấm đồng tiền là gì? Đặc điểm nhận biết

Nấm đồng tiền (còn gọi là nấm chân chó theo cách gọi dân gian của người nuôi) thực chất là một hệ cộng sinh giữa nấm và sinh vật quang hợp (thường là tảo hoặc vi khuẩn quang hợp). Quần thể này thường xuất hiện dưới dạng đám bám trên đáy, bờ ao tôm, dụng cụ nuôi và các nhá cho ăn.

Đặc điểm chính

• Có hình dạng giống vảy tròn như đồng tiền, cành cây phân nhánh, búi sợi, đôi khi giống “chân chó”.
• Có thể có nhiều màu khác nhau: xanh lục, trắng, vàng, nâu tùy theo tảo cộng sinh và điều kiện môi trường.
• Phát triển mạnh trên bạt ao, đáy ao, bờ ao và vật dụng khi điều kiện môi trường thuận lợi.
• Mùi tanh đặc trưng, dễ nhận biết khi lượng nấm tăng đông.

Không nên nhầm lẫn “nấm đồng tiền” với các dòng nấm gây bệnh nội tại trên tôm (như Fusarium hay nấm thủy sinh khác), vì nấm đồng tiền phần lớn là nấm cộng sinh bám trên bề mặt môi trường nhiều hơn là phát triển trực tiếp trong mô tôm.

3. Nguyên nhân và cơ chế phát triển của nấm đồng tiền

Nguyên nhân xuất hiện

Nấm đồng tiền thường xuất hiện mạnh trong ao tôm thẻ chân trắng khi:

1. Chất lượng nước kém: nhiều chất hữu cơ tích tụ, thức ăn thừa, bùn đáy dày, oxy hòa tan thấp.
2. Ô nhiễm môi trường nước (amoni, nitrit, chất thải hữu cơ tăng cao).
3. pH và độ mặn dao động, thiếu ổn định.
4. Ao ít được quản lý vệ sinh định kỳ, lớp bùn đáy dày tạo điều kiện cho bào tử nấm tồn tại và nảy mầm.

Cơ chế phát triển

• Bào tử nấm và tảo cộng sinh phát triển mạnh khi có nhiều chất hữu cơ và ánh sáng để tảo quang hợp, cung cấp dinh dưỡng cho hệ cộng sinh này.
• Nhiệt độ, độ mặn, pH ổn định trong khoảng thuận lợi sẽ thúc đẩy sự sinh trưởng nhanh chóng của nấm đồng tiền trong vòng vài ngày sau khi ao cấp nước hoặc khi tảo trong ao phân hủy.
• Nấm không chỉ là tác nhân trực tiếp hại tôm mà còn là nơi trú ngụ của vi khuẩn gây bệnh khác, tạo môi trường mầm bệnh phức tạp hơn.

4. Đặc điểm gây hại và tác động tới tôm

Nấm đồng tiền gây hại thông qua:

• Khiến tôm dễ ăn phải nấm khi kiếm ăn, dẫn đến chất độc từ nấm gây tổn thương đường ruột, khó tiêu, chán ăn, còi cọc.
• Là môi trường cho vi khuẩn gây bệnh phát triển, khiến tôm dễ mắc bệnh thứ phát.
• Phủ bề mặt nước và dụng cụ khiến trao đổi oxy kém, hệ vi sinh bị mất cân bằng, ảnh hưởng xấu tới sức khỏe chung của ao nuôi.

Biểu hiện ở tôm có thể là bỏ ăn, gầy yếu, chậm lớn, bệnh đường ruột, bỏ đáy, thậm chí hao hụt sản lượng nếu không xử lý kịp thời.

5. Biện pháp phòng và xử lý nấm đồng tiền hiệu quả

5.1. Phòng ngừa trước khi thả tôm

• Cải tạo ao nuôi sạch sẽ trước vụ: sử dụng vôi nung CaO hòa với nước phun lên bạt ao và bờ ao, sau đó phơi khô 2–3 ngày, rồi rửa sạch và phơi tiếp 5–7 ngày để diệt bào tử nấm.
• Quản lý chất lượng nước: duy trì pH ổn định, thay nước định kỳ, kiểm soát chất hữu cơ và khí độc.

5.2. Khi nấm đã xuất hiện trong ao

• Không dùng chà xát, cào trực tiếp vì làm bào tử phát tán mạnh hơn và kích hoạt độc tố.
• Giảm lượng thức ăn để hạn chế chất hữu cơ dư thừa.
• Bổ sung men vi sinh và vitamin C để tăng sức đề kháng cho tôm và ức chế sự phát triển nấm.
• Sục khí đều, nâng mực nước, che ánh sáng để hạn chế quang hợp của tảo cộng sinh trong nấm.
• Xử lý nước bằng vi sinh hoặc chế phẩm cạnh tranh sinh học nhằm cân bằng hệ vi sinh trong ao.

5.3. Giám sát và duy trì

• Theo dõi thường xuyên dấu hiệu nấm xuất hiện trên bề mặt đáy và bờ ao.
• Điều chỉnh pH, oxy hòa tan, độ mặn, và tránh để điều kiện môi trường quá thuận lợi cho bào tử nấm nảy mầm.

6. Kết luận

Nấm đồng tiền là mối nguy tiềm ẩn trong nuôi tôm thẻ chân trắng, đặc biệt trong điều kiện quản lý nước và vệ sinh ao kém. Đặc điểm của nó là phát triển nhanh, bám chặt và tạo môi trường mầm bệnh phức tạp, gây ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe và năng suất tôm. Việc phòng ngừa ao sạch, quản lý môi trường nước tốt và xử lý kịp thời ngay khi phát hiện là chìa khóa quan trọng nhất để hạn chế thiệt hại do nấm đồng tiền gây ra.